غار کرفتو یا معبد هرکول، قهرمان یونان باستان

! غار کَرَفتو (به کردی: ئهشکهوتی کهرهفتو، Eşkewti ) یکی از آثار معماری صخره ای مربوط به قرن سوم میلادی و از بزرگترین غارهای باستانی ایران است که در استان کردستان واقع شده است.

در 27 کیلومتری جنوب شرقی شهرستان سقز و تقریبا با همین فاصله با دیواندره قرار گرفته است نزدیک ترین روستا در شمال غربی غار به فاصله 3 کیلومتری به نام میرسیّد یا میرسعید است ، اصلی ترین راه دسترسی به آن از طریق جاده تکاب است عبور از یک بخش به نام گورباباعلی و سپس روستای یوز باش کندی ، و در ادامه حدود 3 کیلومتر بعد از آن غار کرفتو قرار دارد و از جاذبه های گردشگری این استان به حساب می آید .

غار کرفتو که یکی از غارهای دست ساز باستانی کشورمان است، در ارتفاعی بیش از 011 متر از سطح زمین قرار دارد که برای رسیدن به آن باید بیش از 180 پله را طی کرد. دالان طبیعی غار بیش از110  متر و ارتفاع سقف آن از 0 تا 70  متر متفاوت است با توجه به تحقیقات به عمل آمده در دوران “مزوزوئیک” کرفتو در زیر آب بوده و در اواخر این دوره ارتفاعات آن از آب خارج شده است.

موقعیت محلی غار و صخره های مرتفع پیرامون آن در میان روستاهای مسعودآباد “ترکان بالغ” دیواندره از جنوب و روستای “میرسعید” سقز از غرب و روستای “علیآباد”، “نخود دره” تکاب از شمال و روستای “یوزباش کندی” از شرق و جنوب شرق محاط شده است.

کرفتو از غارهای آهکی و طبیعی است که با معماری صخره های در چهار طبقه جهت سکونت انسان ها در دل کوه حفر شده است، طول مسیر اصلی غار کرفتو حدود 251 متر است و راههای فرعی متعددی از آن منشعب میشود و در طول سکونت انسان در این غار تغییرات و دگرگونیهای عمده و دخل و تصرفهای بسیار در آن به وجود آمده و حجاران هنرمند به زیبایی فضاهایی را در مدخلهای غار تراشیده و اتاقها، راهرو و دالان های متعددی را به وجود آوردهاند. و به همین دلیل تاکنون کسی قادر به شناسایی تمامی این مسیرها و تهیه نقشه کامل از آن نبوده است.

مستشرقان و محققان بسیاری از جمله دمرگان، راولینسون، کرپورتر، خانیکف و فونگال از غار کرفتو بازدید و نقشه هایی از آن را تهیه و ارائه کرده اند که کرپورتر نقشه غار را تهیه و فونگال نیز تصحیح کرد.

در راهرو ارتباطی طبقه اول به دوم غار، یادگاری از (خانیکف مستشرق روسی) بر دیواره راهرو کنده شده که حکایت از بازدید ایشان در سال 0102 میالدی دارد.

همچنین یکی از زیباترین بخشهای معماری غار، طبقه سوم آن است. در این طبقه اتاق ها با دقت تراشیده و کنده شدند.

فرم خاص سقفها و تزئینات آنها در پنجره ها و نورگیرهای اتاق ها نیز بسیار دیدنی است .

در مقالاتی که توسط محققان به چاپ رسیده به دلیل وجود کتیبه ای یونانی بر سر در یکی از اتاق های طبقه سوم از این غار به عنوان معبد “هراکلس یا هرکول” نام برده شده است.

کتیبه ای یونانی بر سر در یکی از اتاق های طبقه سوم این غار وجود دارد که از این غار به عنوان معبد هراکلس نام برده است. جمله “این خانه هراکلس است، هر کس در آن وارد شود در امان است” سر در آن کتیبه حک شده است.

به دلیل وجود همین کتیبه این غار را، معبد هراکلس یا هرکول ) بزرگترین پهلوان اسطورهای یونان و روم باستان ( نیز می نامند و برخی احتمال سکونت و استقرار موقت سلوکیان را در غار مطرح می کنند. سلوکیان، جانشینان پس از اسکندر مقدونی بودند که پس از فتوحات مهرداد دوم اشکانی به سمت غرب ایران حرکت کردند.

این غار در میان غارهای دست کن ایران، از معماری کاملی برخوردار است، ورودی غار از دامنه کوه حدود 75 متر فاصله دارد و در گذشته راهی نسبتاً سخت و دشوار در کمر کوه بازدیدکنندگان را هدایت میکرد اما امروزه با عبور از (پلکانی فلزی) میتوان به دهانه ورودی غار رسید.

مسیر طبیعی غار در طول خویش دارای تفاوت های بسیاری است، به طوری که در برخی بخشها علاوه بر وسعت خاص دالان ها و تالارهای طبیعی و ارتفاع زیاد سقف آنها، قسمت هایی وجود دارد که باید به حالت سینه خیز و به دشواری از آنها عبور کرد، همین وضعیت خاص باعث شده تا افسانه ها و داستان های بسیاری در میان اهالی منطقه وجود داشته باشد و بسیاری از طلسم غار و نحوه ایجاد آن سخن به میان آورند، حتی این امر در نوشته های مؤلفین محلی استان تاثیر گذاشته و به ذکر چنین مطالبی پرداخته اند.

در معماری این غار علاوه بر ایجاد اتاق ها و راهروهای عبوری، سعی شده تا اتاق ها به هم مرتبط باشند. نورگیرهایی به سمت بیرون تعبیه شده اند و بر دیوارهای غار در بعضی از اتاق ها نقوشی به صورت مجزا از حیوانات، انسان و گیاه حکاکی شده است. به دلیل ریزشهایی که در اثر گذشت زمان در صخره های بیرونی در پیرامون دهانه ورودی، در مجموعه معماری صخرهای ایجاد شده است، تعداد اتاقها و راهروهای موجود در کلیه طبقات به روشنی قابل تشخیص نیست.

بررسی دیواره برخی از اتاق های طبقات غار و راهروهای عبوری آنها نقوشی به صورت خلاصه شده از جانوران و گیاهان وجود دارد که به عنوان نقوش صخره ای میتواند برای تحقیقات و مطالعات فراوانی باشد، زیباترین بخش معماری غار که طبقه سوم آن است که علاوه بر دقت در تراشیدن و کندن اتاق ها، فرم خاص سقف ها به صورت کمانی و ایجاد درگاهی ها و پله های آستانه آن و پنجرهها و نورگیرهای اتاق ها از نظر تزئینات بکار رفته از اهمیت خاصی برخوردار است و از نظر تزئینات موجود در پنجره ها قابل مقایسه با آثار موجود در معماری نوشیجان تپه همدان از دوران مادهاست در باب وجه تسمیه و ریشه لغوی واژه کرفتو تاکنون از محققان و پژوهشگرانی که از غار بازدید کرده و یا در مورد آن مطالعاتی را انجام دادهاند نظریه مستندی ارائه نشده است، اما نقل قولهایی در این زمینه وجود دارد که به ذکر مختصری ازآنها میپردازیم.

در میان عامه مردم منطقه از این غار با نام قلعه کرفتو « قه الی کهرفتو» یاد میشود و نظری اجمالی بر اوضاع و احوال و وضعیت و چگونگی فضاهای موجود در آن گویای این امر است که این مکان، مأمنی بوده برای پناه مردم در مواقع تاخت و تاز و تهاجم اقوام و قبایل گوناگون و در این مواقع ساکنین دسته جمعی به این غار پناه میبردند و این اثر عظیم و برجسته یکی از استحکامات نظامی و استراتژیک منطقه به شمار رفته است.

برخی نیز عنوان میکنند: که کرفتو در اصل (گرفتو) بوده و این نسبت در زبان کردی به معنای گرفته شده و فتح شده است، البته در این امر که محل در اثر یک یورش و تهاجم آسیبدیده و پس از یک جنگ خونین فتح شده، شکی نیست اما بسیاری بعید میدانند که نام محل در اثر این فتح و پیروزی باشد.

 

احمد شریفیفر محقق کرد، درباره این واژه مینویسد که “در مورد وجه تسمیه کرفتو تاکنون تحقیقاتی انجام نپذیرفته، ولی نگارنده بر این باور است که شاید کرفتو از دو واژه “کرف” و “تو” ترکیب شده است.

واژه (کرف یا کرفت) در پهلوی به معنی ثواب است و گویا در اوستا به معنی “ستایش” و واژه “تو” نیز در زبانهای باستانی چون سومری و عیالمی به معنی خورشید و گرما است.

در زبان کردی کنونی نیز گرما را (تاو) و خورشید را (هه تاو) میخوانند؛  بنابراین اگر این ترکیب درست باشد، کرفتو به معنی ستایشگاه خورشید است و احتمال میرود این غار و قلعه یکی ازمعابد مهرپرستی در کردستان باشد.”

به هر جهت واژه و وجه تسمیه کرفتو هر چه باشد این مکان به عنوان یکی از آثار شاخص وحائز اهمیت استان کردستان مورد توجه همه مردم کشور و در طول سال مورد بازدید بسیاری از عالقهمندان داخلی و خارجی قرار میگیرد و تحت شماره 331 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

عمدهترین اقداماتی که از سال 28 تاکنون در این اثر باستانی انجام گرفته، میتوان به موارد ذیل اشاره کرد: اجرای برنامه کاوش و حفاری در غار طی سه فصل و انجام عملیات خاکبرداری و تخلیه خاکهای موجود بهویژه در بخشهای جلویی غار، انجام عملیات برقرسانی و نورپردازی محدوده داخلی غار تا بخش انتهایی ستون فقرات اصلی در جوانب گوناگون و محدوده بیرونی آن، ایجاد و احداث پلهها و پاگرد سنگی در محدوده بیرونی غار و نصب پله فلزی در بخش بیرونی دهانه برای تردد سهل و آسان گردشگران، ایجاد سکوهای سنگی به منظور استفاده در اقامت موقت روزانه بازدیدکنندگان، انجام عملیات خاکبرداری و ایجاد پارکینگ وسایط نقلیه، جمعآوری، هدایت و کنترل آبهای چشمه بیرونی غار و احداث تاسیسات تصفیه آب به منظور تامین آب شرب بازدیدکنندگان، احداث اتاقک نگهبانی و بلیط فروشی، پایگاه عملیات و سرویسهای بهداشتی و نصب پلهها و معجرهای چوبی در بخشهای داخلی غار به منظور تامین امنیت گردشگران در هنگام بازدید از فضاهای داخلی از مهمترین این اقدامات بوده است.

با توجه به اقدامات و برنامه های انجام گرفته تاکنون در طی برنامه های کاوش و اجرای امور مطالعاتی و تحقیقات نتایجی در خصوص وجود آثاری از دوران پیش از تاریخ، دوران تاریخی و دوران اسالمی در غار کرفتو به دست آمده و هماکنون نیز ارائه اینگونه برنامه ها در دست اقدام و اجراست و در پایان میتوان گفت که این اثر عظیم میتواند از لحاظ موضوعات پژوهشی و تحقیقی مورد تفحص، تعمق و تفکر بسیاری از اندیشمندان رشتهها و شاخه های گوناگون علمی قرار گیرد که امید است در آیندهای نه چندان دور شاهد تحقق این امر مهم باشیم.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این فیلد را پر کنید
این فیلد را پر کنید
لطفاً یک نشانی ایمیل معتبر بنویسید.
برای ادامه، شما باید با قوانین موافقت کنید

فهرست